Þegar harður diskur bilar eða gögn hverfa skyndilega, skipta fyrstu viðbrögðin öllu máli. Því miður er internetið fullt af „húsráðum“ sem hljóma sannfærandi en geta í raun eyðilagt síðasta tækifærið til að bjarga gögnunum þínum.
Hjá Datatech.is fáum við reglulega inn til okkar diska sem - hefði verið hægt að bjarga- ef eigandinn hefði ekki fyrst reynt DIY „töfralausn“ sem hann fann á netinu. Hér förum við yfir algengustu mistökin, útskýrum hvers vegna þau eru stórhættuleg og hvað þú ættir að gera í staðinn.
Mistök #1: „Settu diskinn í frystinn“
Þetta er líklega lífseigasta mýtan í heimi gagnabjörgunar. Hugmyndin er sú að kuldi dragi málmhluta disksins saman og losi um fasta hluti, sem leyfi disknum að virka nógu lengi til að ná gögnunum út.
Hvaðan kemur þessi hugmynd? Þessi ráðlegging á sér í raun sögulegar rætur. Á níunda og tíunda áratugnum, þegar harðir diskar voru mun einfaldari og grófari smíði, gat kuldi stundum hjálpað tímabundið ef vandamálið tengdist ofhitnun eða „stiction“ (þegar leshaus festist við diskinn).
Af hverju þetta er stórhættulegt í dag Nútíma harðir diskar eru nákvæmnistæki. Leshausarnir svífa aðeins nokkrum nanómetrum yfir yfirborði platnanna. Að setja disk í frysti veldur þrenns konar skaða:
Rakamyndun (Condensation): Þetta er stærsta hættan. Þegar ískaldur diskur er tekinn úr frystinum og mætir stofuhita, myndast raki á plötunum (eins og á köldu glasi að sumarlagi). Þessir vatnsdropar eru risastórir í samanburði við bilið milli leshausa og plötu. Þegar diskurinn er ræstur virka droparnir eins og veggur sem leshausinn skellur á, sem eyðileggur bæði hausinn og gögnin.
Ójöfn hitabreyting: Mismunandi málmar dragast saman og þenjast út á mismunandi hraða. Þetta veldur því að nákvæmnistillingar lesbúnaðarins (alignment) fara úr skorðum.
Frosin smurolía: Vökvinn í legum mótorsins (Fluid Dynamic Bearings) þykknar í kulda. Það eykur álagið á mótorinn og getur valdið því að diskurinn nái ekki réttum snúningshraða eða skemmist varanlega.
Niðurstaðan er oft sú að diskur, sem fagmenn hefðu auðveldlega getað bjargað, verður ónýtur.
Mistök #2: Að opna diskinn heima
Stundum sér fólk myndbönd á YouTube þar sem einhver opnar harðan disk til að „laga“ leshausana eða færa þá til. Þetta lítur út fyrir að vera einfalt, en er eitt það versta sem þú getur gert.
Af hverju það eyðileggur diskinn Harðir diskar eru settir saman í svokölluðum hreinherbergjum (cleanrooms) þar sem loftið er síað til að fjarlægja örsmáar agnir.
Bilið milli leshausa og yfirborðs disksins er um 5-10 nanómetrar.
Rykögn er um 10.000 nanómetrar.
Mannshár er um 70.000 nanómetrar.
Að opna disk í venjulegu herbergi er eins og að kasta grjóti inn í vélbúnaðinn. Um leið og þú tekur lokið af disknum falla þúsundir rykagna á plötur disksins. Þegar diskurinn fer af stað (snýst oftast 5400 eða 7200 hringi á mínútu) munu þessar agnir valda því sem kallast „Head Crash“. Leshausinn plægir í gegnum rykið og skrapar segulhúðina af plötunum. Gögnin eru þá horfin að eilífu.
Mistök #3: Að nota hugbúnað á disk með vélbúnaðarbilun
Þetta er ein algengustu mistökin! Diskurinn smellir, tölvan er lengi að finna hann, og fyrstu viðbrögðin eru að sækja ókeypis „Data Recovery“ forrit og láta það skanna diskinn.
Hvenær má nota hugbúnað? Hugbúnaður virkar vel við rökfræðilegum villum (logical errors). Dæmi: Þú eyddir skrá óvart, formattaðir diskinn eða skráarkerfið (file system) er skemmt. Ef diskurinn sjálfur hljómar eðlilega, þá er mögulega hægt að prófa hugbúnaðarlausn, annars ekki.
Hvenær er hugbúnaður hættulegur? Ef vandamálið er vélrænt (smellir, hvæs, bíps, diskurinn dettur út og inn), þá er hugbúnaður stórhættulegur. Hugbúnaðurinn reynir ítrekað að lesa skemmd svæði. Þetta neyðir bilaða leshausa til að vinna yfirvinnu, sem veldur meiri hita og meira sliti. Oftast endar þetta með því að leshausarnir gefa sig endanlega og skrapa yfirborð disksins í leiðinni.
Ef diskurinn gefur frá sér óeðlilegt hljóð: Slökktu strax. Enginn hugbúnaður getur lagað bilaða eða skemmdan vélbúnað eins og leshausa.
Mistök #4: Að berja á disknum
Þetta hljómar eins og brandari, en er það ekki. Sú mýta lifir enn að „létt högg“ geti losað fastan leshaus eða komið mótor í gang. Á nútíma diskum er þetta ávísun á tortímingu. Högg getur valdið því að leshausarnir skellur á plötunum eða að lesarmurinn (actuator arm) skekkist. Það þarf minna afl en þú heldur til að eyðileggja nákvæmni disksins.
Mistök #5: Að skipta um rásarspjald (PCB)
Margir halda að ef diskurinn fær ekki rafmagn sé nóg að kaupa nákvæmlega eins disk og víxla græna rásarspjaldinu (PCB) undir disknum.
Af hverju virkar þetta ekki lengur? Í gamla daga virkaði þetta. En nútíma diskar geyma sérhæfð kvörðunargögn (adaptives) í ROM-kubbi á rásarspjaldinu. Þessi gögn eru einstök fyrir hvern einasta disk og innihalda upplýsingar um nákvæma staðsetningu leshausa, gallalista (defect lists) og fleira. Ef þú setur spjald af öðrum diski á þinn disk, passa þessar upplýsingar ekki. Í besta falli gerist ekkert. Í versta falli reynir diskurinn að „laga“ sig sjálfur með röngum upplýsingum og yfirskrifar mikilvæg kerfisgögn, sem gerir endurheimt mjög erfiða.
Mistök #6: Að halda áfram að nota tölvuna
Ef þú hefur eytt gögnum óvart eða diskurinn er að hegða sér undarlega, þá er versta sem þú getur gert að halda áfram að nota tölvuna „bara aðeins lengur“.
Yfirskrift: Stýrikerfið er stöðugt að skrifa log-skrár og tímabundin gögn. Ný gögn gætu skrifast ofan á þau sem þú ert að reyna að bjarga.
SSD diskar: Ef þú ert með SSD disk er TRIM-skipunin líklega að hreinsa burt gögnin í bakgrunni á meðan tölvan er kveikt (sjá nánar í grein okkar um TRIM).
Hvað á ég að gera í staðinn?
Ef þú stendur frammi fyrir gagnatapi eru réttu skrefin einföld:
Hættu strax að nota diskinn: Slökktu á tölvunni eða aftengdu diskinn.
Hlustaðu: Ef diskurinn smellir, hvæsir eða pípir, ekki tengja hann aftur við rafmagn.
Ekki treysta öllu á Google eða Youtube: Mörg ráðin eiga við um tækni sem er orðin 20 ára gömul.
Leitaðu til fagmanna: Ef gögnin eru mikilvæg, láttu þá fagmenn sjá um verkefnið. Við hjá Datatech.is notum við sérhæfðan búnað (eins og PC-3000) sem getur talað við diskinn á „low-level“ stigi og stjórnað leshausunum nákvæmlega til að bjarga gögnum án þess að valda frekari skaða.
Mundu: Besta leiðin til að forðast að þurfa fara með diskinn þinn í gagnabjörgun er að taka afrit. 3-2-1 reglan er gull: Þrjú eintök, á tveimur miðlum, eitt utan húss.
En ef óhappið er skeð, erum við hér fyrir þig. Datatech.is: Sérfræðingar í gagnabjörgun.